Zabezpieczenie społeczne w Unii Europejskiej

Zabezpieczenie społeczne to ogół środków i działań instytucji publicznych Państw Członkowskich Unii Europejskiej, mających na celu ochronę obywateli przed niezawinionym niedostatkiem lub na wypadek niemożności zaspokojenia podstawowych społecznie potrzeb. Przedmiotowy zakres tych działań określono w art. 4 Rozporządzenia 1408/71 w nawiązaniu do Konwencji Międzynarodowej Organizacji Pracy nr 102 z 1952 r. o minimalnej normie zabezpieczenia społecznego:

• w razie choroby i macierzyństwa,
• w razie inwalidztwa,
• w razie starości,
• w razie śmierci żywiciela,
• z tytułu wypadku przy pracy i choroby zawodowej,
• z tytułu śmierci,
• w razie bezrobocia,
• odnośnie świadczeń rodzinnych.
  
  

Koordynacja zabezpieczenia społecznego w Unii Europejskiej gwarantuje ochronę praw nabytych (lub będących w trakcie nabywania) oraz realizację świadczeń z ubezpieczenia społecznego wszystkim przemieszczającym się w obrębie państw członkowskich pracownikom oraz ich rodzinom, w tym osobom prowadzącym działalność na własny rachunek, do których zalicza się rolników i ich domowników. Unijne zasady koordynacji mają zastosowanie w państwach Europejskiego Obszaru Gospodarczego (Liechtenstein, Islandia, Norwegia) oraz od dnia 1.04.2006 r. także w Szwajcarii (na podstawie Umowy między Wspólnotą Europejską i Jej państwami członkowskimi z jednej strony, a Konfederacją Szwajcarską z drugiej strony w sprawie swobodnego przepływu osób), a ponadto obejmują one obywateli państw trzecich - bezpaństwowców, uchodźców i członków ich rodzin, legalnie zamieszkujących na terytorium państw członkowskich Unii Europejskiej. Równe traktowanie w zabezpieczeniu społecznym dotyczy także emerytów i rencistów oraz członków ich rodzin, w tym byłych pracowników migrujących, osób, które nabyły uprawnienia do świadczeń emerytalno-rentowych na podstawie ustawodawstwa krajowego, członków ich rodzin przebywających lub zamieszkujących na terenie innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej, Europejskiego Obszaru Gospodarczego lub Szwajcarii.

Z dniem uzyskania przez Rzeczypospolitą Polską członkostwa w Unii Europejskiej  zostały powiązane z przepisami unijnymi niżej wymienione krajowe przepisy  dotyczące zabezpieczenia społecznego :

- Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2007 r. nr 13, poz.74, z późn. zm.) oraz przepisy wykonawcze wydane na jej podstawie,

- Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2008 r. nr 50, poz.291 z późn.zm.).
 
Najważniejszymi aktami międzynarodowymi, które regulują problematykę społeczną i obowiązują w państwach członkowskich Wspólnot Europejskich, są:

• Powszechna Deklaracja Praw Człowieka ONZ z 10.XII.1948 r.,
• Europejska Konwencja Praw Człowieka Rady Europy z 4.XI.1950 r.,
• Europejska Karta Społeczna Rady Europy z 18.X.1961 r.,
• Pakty Praw Człowieka ONZ z 16.XII.1966 r.,
• Konwencja o Prawach Dziecka ONZ z 20.XI.1989 r.,
• Konwencja i Zalecenia Międzynarodowej Organizacji Pracy.

Natomiast podstawowymi aktami prawnymi koordynującymi zabezpieczenie społeczne na obszarze Wspólnot Europejskich są:

Rozporządzenie Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 roku w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób pracujących na własny rachunek i członków ich rodzin, przemieszczających się w granicach Wspólnoty (Dz. Urz. WE L 149 z 05.07.1971 r., ze zm.),

Rozporządzenie Rady (EWG) nr 574/72 z dnia 21 marca 1972 roku w sprawie wykonania rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 dotyczącego stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób pracujących na własny rachunek oraz do członków ich rodzin przemieszczających się w obrębie Wspólnoty (Dz. Urz. WE L Nr 74 z 27.031972 r., ze zm.),

Rozporządzenie Rady (WE) Nr 859/2003 z dnia 14 maja 2003 r. rozszerzające przepisy rozporządzenia (EWG) nr 1408/71 i rozporządzenia (EWG) nr 574/72 na obywateli państw trzecich, którzy nie są jeszcze objęci tymi przepisami wyłącznie ze względu na ich obywatelstwo (Dz. Urz. WE L 124 z 20.05.2003 r., z późn. zm.). 

Rozporządzenie Komisji (WE) NR 120/2009 z dnia 9 lutego 2009 r. zmieniające rozporządzenie Rady (EWG) nr 574/72 w sprawie wykonywania rozporządzenia (EWG) nr 1408/71 w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie

Rozporządzenia wydano w oparciu o Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską. Są one łącznikami między systemami krajowymi, mającymi ułatwić obywatelom państw członkowskich przemieszczanie się w granicach UE, przy zachowaniu ich uprawnień w zabezpieczeniu społecznym. Obowiązująca moc Rozporządzeń w państwach członkowskich Unii Europejskiej i w obrębie Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz  Szwajcarii nie oznacza natomiast unifikacji systemów zabezpieczenia społecznego. Unia Europejska nie realizuje bowiem jednolitego dla wszystkich państw członkowskich modelu polityki społecznej, ani nie ustala też odgórnie płac minimalnych, czy minimum socjalnego. Państwa członkowskie zachowują prawo do tworzenia własnych systemów ubezpieczeń społecznych, do określania wysokości składek i świadczeń, a także - warunków ich nabywania lub ustalania wieku emerytalnego itp. Zatem każde państwo członkowskie najpierw stosuje własne ustawodawstwo, a dopiero gdy wewnętrzne przepisy danego państwa członkowskiego są sprzeczne z przepisami wspólnotowymi lub nie regulują danego zagadnienia, pierwszeństwo mają Rozporządzenia Rady (EWG) Nr 1408/71 i Nr 574/72.

Emerytury w UE
EU  słownik